Từ ICO, tôi thấy một lời hứa chưa được viết trọn. Cách đây vài ngày, Vitalik Buterin, người sáng lập Ethereum, đã có một bài phát biểu tại Devcon Thái Lan. Anh không nói về giá ETH hay roadmap kỹ thuật. Thay vào đó, anh dành phần lớn thời gian để nói về DAO — các tổ chức tự trị phi tập trung. Và chính xác hơn, anh nói về nơi chúng ta đã thất bại với lời hứa đó.
Vitalik đặt ra một câu hỏi thẳng thắn: 'Tại sao, sau sáu năm, hầu hết các DAO vẫn là nhóm chat Telegram với multisig?' Đây không chỉ là một câu hỏi kỹ thuật. Đó là một lời nhắc nhở về sự xói mòn của lòng tin trong không gian Web3.
Bối cảnh của bài nói này rất quan trọng. Chúng ta đang ở trong một chu kỳ thị trường tăng mới, nhưng nền tảng của hệ sinh thái lại đang yếu đi. Các dự án mới ra mắt hàng ngày, tokenomics phức tạp hơn bao giờ hết, nhưng cơ chế quản trị thực sự phi tập trung—thứ mà tôi từng tin là trái tim của phong trào này—lại đang bị bỏ quên.
Vitalik đã mổ xẻ ba vấn đề cốt lõi khiến DAO trở nên 'ảo ảnh' chứ không phải 'tổ chức thực tế'. Thứ nhất, vấn đề về tham gia. Anh chỉ ra rằng tỷ lệ bỏ phiếu trung bình trong các DAO lớn như MakerDAO hay Uniswap chưa bao giờ vượt quá 10%. Đây không phải vì cộng đồng lười biếng. Đó là vì chi phí hiểu biết quá cao: bạn phải đọc 10 trang đề xuất, kiểm tra mã, hiểu tác động đến giao thức, rồi mới có thể bỏ phiếu một cách có thông tin. Hầu hết mọi người không có thời gian hoặc chuyên môn để làm điều đó. Kết quả là, quyền lực quay trở lại với nhóm phát triển cốt lõi—một số ít người hiểu rõ hệ thống nhất.
Thứ hai, vấn đề về lợi ích kinh tế. Vitalik đặt câu hỏi: 'Nếu mục tiêu là làm cho DAO hoạt động hiệu quả, tại sao không biến nó thành một công ty cổ phần?' Câu trả lời là sự đánh đổi. Công ty cổ phần có quản lý tập trung ra quyết định nhanh, nhưng hy sinh tính minh bạch và tự chủ. DAO có minh bạch và tự chủ, nhưng quyết định chậm và không hiệu quả. Anh chỉ ra một điều ít ai nói: mô hình DAO hiện tại chỉ phù hợp với các tổ chức có mục tiêu phi lợi nhuận hoặc mang tính cộng đồng cao. Khi lợi nhuận là động lực chính, các cấu trúc tập trung luôn thắng thế.
Thứ ba, và có lẽ là sâu sắc nhất, vấn đề về lòng tin kỹ thuật. Vitalik đề cập đến 'bài toán Byzantine'—một vấn đề kinh điển trong khoa học máy tính: làm thế nào để nhiều bên không tin tưởng nhau có thể đạt được sự đồng thuận trên một mạng lưới không đáng tin cậy? Anh cho rằng cộng đồng Web3 đã mất đi 'niềm tin mù quáng' vào giao thức. Chúng ta từng tin rằng mã nguồn là luật, và hợp đồng thông minh sẽ thực thi nó một cách hoàn hảo. Nhưng sau các vụ hack, rug pull và lỗi hợp đồng, chúng ta nhận ra điều gì đó đau đớn: sự phi tập trung không phải là tấm khiên bảo vệ vững chắc như chúng ta từng nghĩ.
Tôi ngồi trong hội trường, nhìn những dòng code, và nghĩ về 2017. Khi đó, tôi là community manager cho một dự án DAO đầu tiên trên Ethereum. Chúng tôi tin rằng chỉ cần mã nguồn tốt, cộng đồng sẽ tự quản lý. Nhưng sau 12 meetup, 500 người tham gia và 10,000 ETH gọi vốn, điều tôi thấy không phải là một cộng đồng tự quản mà là một nhóm người lạc lối trong mê cung kinh tế. Họ bỏ phiếu dựa trên cảm xúc, không dựa trên dữ liệu. Họ tin vào người dẫn dắt hơn là vào mã nguồn. Và khi dự án sụp đổ, họ đổ lỗi cho nhau, không phải cho giao thức.
Vitalik, với sự thông minh đặc trưng của mình, đã đưa ra một góc nhìn phản trực giác: 'Có lẽ chúng ta nên chấp nhận rằng một số quyết định nên được tập trung.' Anh đề cập đến mô hình 'kiểm soát tập trung có giám sát phi tập trung'—nơi một nhóm nhỏ chịu trách nhiệm vận hành hàng ngày, nhưng bất kỳ quyết định quan trọng nào cũng phải được bỏ phiếu và có cơ chế phủ quyết từ cộng đồng. Đây không phải là sự phản bội, mà là sự trưởng thành. Nhưng sự trung tâm hóa này, dù được giám sát, vẫn khiến tôi lo lắng. Tôi đã thấy quá nhiều lần 'người kiểm soát' trở thành 'kẻ độc tài'.
Tôi đặt câu hỏi trong phần Q&A: 'Làm thế nào để đảm bảo người kiểm soát không lạm dụng quyền lực, Vitalik?' Anh ấy trả lời, và tôi có thể thấy sự do dự trong mắt anh ấy: 'Bằng lòng tin vào thiết kế. Và bằng cộng đồng.' Câu trả lời đó có vẻ mơ hồ, nhưng nó chứa đựng một sự thật: không có công nghệ nào có thể thay thế hoàn toàn lòng tin giữa con người với nhau.
Điều này dẫn tôi đến trải nghiệm của chính mình với Luna năm 2022. Tôi đã tin vào câu chuyện về 'đồng tiền ổn định phi tập trung', và thất vọng là từ nhẹ nhất cho những gì tôi cảm thấy khi nó sụp đổ. Tôi mất 10 ETH, nhưng điều đau hơn là cộng đồng tôi tan rã. Nhiều người đổ lỗi cho tôi vì đã khuyến khích họ tham gia. Tôi học được rằng ngay cả những thiết kế kỹ thuật tốt nhất cũng có thể sụp đổ nếu niềm tin vào mục tiêu phi tập trung bị phá vỡ. Luna đã dạy tôi một bài học cay đắng: phi tập trung không phải là đích đến, mà là một quá trình không bao giờ hoàn thiện.
Bài nói của Vitalik kết thúc với một câu hỏi tu từ: 'Chúng ta muốn xây dựng một hệ thống tin cậy không cần con người, hay một hệ thống mà con người có thể học cách tin tưởng lẫn nhau?' Tôi nghĩ câu trả lời không nên là hoặc—hoặc. Web3 thực sự cần cả hai: sự chính xác của mã nguồn và sự ấm áp của cộng đồng. Nhưng hiện tại, chúng ta đang đánh mất phần thứ hai. Hãy nhìn vào sự phấn khích của thị trường tăng hiện tại—mọi người FOMO vào token, không FOMO vào quản trị. Họ muốn kiếm tiền, không muốn xây dựng.
Vitalik cũng cảnh báo về một vấn đề thường bị bỏ qua: các cơ chế khuyến khích yếu kém. Trong hầu hết các DAO, việc bỏ phiếu giống như một hành động 'anh hùng'—bạn bỏ thời gian, kiến thức, nhưng không nhận được lợi ích tương xứng. Anh ấy đề xuất mô hình 'bỏ phiếu trung gian'—nơi người tham gia có thể ủy quyền bỏ phiếu cho những người có chuyên môn, giống như một nền dân chủ đại diện nhưng được mã hóa. Nghe có vẻ hay, nhưng tôi nghĩ vấn đề sâu hơn: ủy quyền cũng tạo ra sự tập trung quyền lực, và người được ủy quyền có thể hành động trái với lợi ích của cộng đồng.
Từ ICO, tôi thấy một lời hứa chưa được viết trọn. Và lời hứa đó vẫn chưa hoàn thành. Nhưng tôi vẫn tin rằng nếu chúng ta có thể sửa chữa nó—bằng cách kết hợp kỹ thuật tốt với lòng tin cộng đồng chân thực—thì Web3 sẽ thực sự trở thành 'cuộc cách mạng im lặng' mà tôi từng mơ ước. Vitalik đã vẽ ra một bức tranh không hoàn hảo, nhưng chính sự không hoàn hảo đó mới là thật.
Khi rời Devcon, tôi nghĩ về cộng đồng của mình ở Miami. Họ vẫn tin tưởng tôi sau mọi thất bại. Họ không chỉ tin vào mã nguồn, họ tin vào lời hứa của những người xây dựng. Có lẽ, trong thị trường tăng này, chúng ta cần nhắc nhở nhau rằng điều giá trị nhất không phải là token mới, mà là lòng tin cũ—một thứ không thể được mint mà chỉ có thể vun đắp.
Tôi không biết liệu Vitalik có đúng về giải pháp kỹ thuật không. Nhưng tôi biết rằng nếu không có một cộng đồng mạnh mẽ, bất kỳ giao thức hoàn hảo nào cũng sẽ sụp đổ. Và với tư cách là một người phụ nữ 38 tuổi đã chứng kiến cả ICO, DeFi Summer, NFT Explosion và sự sụp đổ của Luna, tôi có thể nói điều này: Hãy xây dựng như không có VC nào tồn tại. Hãy quản trị như thể cộng đồng là bảo chứng cuối cùng.