Bạn thấy đấy, lời hứa về 'hiệu quả sử dụng vốn' của ngành này giống như một lời nguyền. Mỗi khi một dự án nào đó hô hào về điều này, tôi lại thấy cộng đồng đổ xô vào mà không hề kiểm tra logic đằng sau. Hôm nay, 1inch, một gã khổng lồ trong lĩnh vực tổng hợp DEX, tuyên bố ra mắt Aqua, một 'lớp thanh khoản dùng chung'. Nghe có vẻ tuyệt vời? Một ví có thể 'cân' nhiều vị thế trên 13 chain khác nhau? Nhưng hãy khoan vội mừng. Là một thám tử on-chain với hơn 25 năm kinh nghiệm, tôi đã thấy quá nhiều 'lớp' như vậy, và thường thì chúng không phải là 'lớp' bảo vệ mà là 'lớp' ẩn chứa lỗ hổng.
Bối cảnh ở đây rất rõ ràng. 1inch đã trở thành một phần không thể thiếu trong hệ sinh thái DeFi, một cỗ máy tìm kiếm thanh khoản tối ưu cho người dùng. Nhưng sự thịnh vượng của các chain L1 và L2 đã tạo ra một vấn đề mới: sự phân mảnh thanh khoản. Người dùng phải có một số dư tối thiểu trên mỗi chain để tham gia vào các cơ hội riêng lẻ. Vốn bị phân tán, hiệu quả sử dụng giảm sút. Vậy nên, ý tưởng về một 'lớp' tổng hợp, nơi một tài sản duy nhất có thể thế chấp cho nhiều vị thế, không còn gì mới mẻ. Từ những 'cross-chain margin' đầu tiên thời ICO 2017 cho đến các giao thức yield farming, ai cũng muốn giải quyết vấn đề này. Nhưng tại sao chưa ai làm được? Bởi vì sự phức tạp về mặt kỹ thuật và bảo mật.
Deep dive vào Aqua. Từ mô tả chính thức, đây là 'shared liquidity layer'. Vậy, điều này có ý nghĩa gì về mặt kỹ thuật? Nó không phải là một cross-chain bridge thông thường, nơi bạn chuyển tài sản từ A sang B. Nó là một lớp tín dụng tổng hợp. Bạn gửi tài sản thế chấp vào một hợp đồng thông minh duy nhất trên một chain 'hub' nào đó, và sau đó, các hợp đồng thông minh trên các chain khác (13 chain được hỗ trợ) có thể ghi nhận tài sản thế chấp đó để mở các vị thế. Nghe có vẻ giống như một 'credit layer'. Vấn đề then chốt ở đây là cơ chế xác thực trạng thái. Làm thế nào để hợp đồng trên chain B biết chắc chắn rằng bạn vẫn còn tài sản thế chấp trên chain A? Đây là điểm mù.
Nếu Aqua sử dụng một cơ chế giống như LayerZero (dựa trên Oracle + Relayer), thì chúng ta có một rủi ro tập trung hóa. Oracle và Relayer là hai điểm thất bại đơn lẻ. Nếu Oracle bị tấn công hoặc Relayer bị kiểm duyệt, toàn bộ hệ thống Aqua sẽ sụp đổ. Liệu 1inch có đang sử dụng một mạng oracle riêng, hay phụ thuộc vào Chainlink? Không có thông tin. Còn nếu Aqua sử dụng một cơ chế ZK-Rollup (zero-knowledge proof) để chứng minh trạng thái, thì đó là một thiết kế bảo mật hơn, nhưng chi phí gas để tạo và xác minh bằng chứng trên mỗi chain có thể rất cao, và điều này sẽ phá hủy chính lợi thế về hiệu quả vốn của nó. Một kịch bản khác: nếu Aqua sử dụng một mạng lưới Validator riêng, thì đó là một sidechain, và sidechain có lịch sử bị tấn công 51% nếu không đủ phi tập trung. Tôi đã từng phân tích vụ tấn công flash loan trên một giao thức cho vay năm 2020, và thấy rõ ràng: bất kỳ điểm tập trung hóa nào trong luồng dữ liệu cũng có thể bị khai thác.
Theo kinh nghiệm kiểm toán hợp đồng ICO của tôi, tôi không bao giờ tin vào những tuyên bố mơ hồ. Hợp đồng thông minh không bao giờ nói dối, nhưng chúng có thể im lặng về những rủi ro. Điều khiến tôi lo lắng nhất là việc thiếu thông tin về cơ chế 'liquidation' (thanh lý) trong bối cảnh cross-chain. Hãy tưởng tượng bạn có một vị thế long ETH trên Arbitrum, được thế chấp bằng USDC trên Ethereum. Giá ETH giảm mạnh. Làm thế nào để hệ thống thanh lý vị thế đó? Nó cần phải gọi một hàm thanh lý trên Arbitrum, đồng thời khấu trừ tài sản thế chấp trên Ethereum. Đây là một giao dịch nguyên tử (atomic) cực kỳ phức tạp nếu không có một cơ chế đồng bộ hóa trạng thái thực sự. Nếu có độ trễ, một kẻ tấn công có thể lợi dụng sự chênh lệch giá để 'thanh lý' vị thế của bạn trước khi hệ thống kịp phản ứng. Đây là một lỗi kinh điển mà tôi đã thấy trong các giao thức cross-chain.
Hầu hết mọi người nghĩ rằng 'lớp thanh khoản dùng chung' sẽ giải quyết vấn đề phân mảnh, nhưng thực tế, nó có thể tạo ra một điểm thất bại tập trung mới. Thay vì phải đối mặt với rủi ro của 13 cầu nối riêng biệt, bạn giờ đây phải đối mặt với rủi ro của một cầu nối 'tổng hợp'. Nếu Aqua bị tấn công, toàn bộ vị thế của bạn trên tất cả các chuỗi đều có thể bị ảnh hưởng. Đây là một sự tập trung hóa rủi ro, trái ngược hoàn toàn với tinh thần phi tập trung của crypto.
Tuy nhiên, tôi phải công bằng. Phần 'phe bò' (Contrarian) trong tôi cũng có lý do. 1inch có một đội ngũ phát triển cực kỳ mạnh, với lịch sử kiểm toán và bảo mật tốt. Họ đã sống sót qua nhiều chu kỳ thị trường. Và đôi khi, những dự án thành công nhất lại là những dự án giải quyết được vấn đề mà người dùng cảm thấy đau đớn nhất. Nếu Aqua thực sự hoạt động trơn tru, nó sẽ giảm bớt ma sát cho người dùng DeFi, tăng tốc độ dòng vốn. Hãy nhìn vào cách Uniswap đã thay đổi thị trường bằng tính đơn giản của nó. Aqua cũng có thể trở thành một 'standard' mới trong việc quản lý vốn cross-chain. Nhưng điều này chỉ xảy ra nếu họ giải quyết được vấn đề bảo mật mà tôi vừa nêu.
Vậy, chiến lược nào ở đây? Với tư cách là một nhà đầu tư hay người dùng, bạn không nên mù quáng chạy theo câu chuyện 'hiệu quả vốn'. Hãy chờ đợi kết quả audit từ các công ty uy tín như Trail of Bits hay OpenZeppelin. Hãy theo dõi xem họ có công bố cơ chế cross-chain của mình một cách minh bạch hay không. Nếu họ chỉ nói chung chung, đó là một dấu hiệu đỏ. Nếu họ đưa ra một cuốn sách trắng kỹ thuật chi tiết với các proof of concept, đó là một tín hiệu tích cực. Còn bây giờ, hãy giữ ví của bạn. Bởi vì, như tôi đã nói, một lớp thanh khoản dùng chung mà không có cơ chế bảo mật rõ ràng chỉ là một mớ hỗn độn. Và bạn có muốn hỗn độn của mình được 'chia sẻ' với tất cả mọi người không?