Buổi sáng thứ Ba, tôi nhận được một thông báo từ Crypto Briefing về một công ty tên là June. Nội dung chỉ vỏn vẹn một đoạn: June hoàn tất vòng pre-seed 20 triệu USD, với tham vọng "đơn giản hóa việc áp dụng AI cho doanh nghiệp". Không có tên nhà đầu tư. Không có tên CEO. Không có thông tin về sản phẩm, khách hàng, doanh thu, hay một liên kết website nào đàng hoàng. Tôi dành mười phút tìm kiếm trên Google, LinkedIn, Crunchbase. Kết quả: gần như trống rỗng. Một vài hồ sơ mang tên June, nhưng không cái nào nói rõ họ là ai. Điều này kỳ lạ. Trong thị trường tăng giá đầy phấn khích, một số tiền lớn như vậy đến mà không kèm theo một câu chuyện cụ thể thường có hai khả năng: hoặc là tín hiệu của những điều đang ấp ủ rất lớn, hoặc là một lớp sơn bóng phủ trên một nền gỗ mục. NFT năm 2021 chỉ là lớp sơn bóng trên nền gỗ mục. Câu hỏi đặt ra là June thuộc nhóm nào.
Để hiểu tại sao một vòng pre-seed 20 triệu USD lại đáng ngờ, cần nhìn vào chu kỳ vốn hiện tại. Các quỹ đầu tư mạo hiểm đang đổ tiền vào trí tuệ nhân tạo với tốc độ chưa từng thấy. Chỉ riêng năm 2024, các startup AI doanh nghiệp trên toàn cầu đã gọi hơn 30 tỷ USD, theo một số báo cáo. Nhưng điều đáng chú ý không phải là tổng số tiền, mà là số tiền trung bình ở các vòng đầu. Trước đây, một vòng pre-seed ở Thung lũng Silicon thường dao động từ 1 đến 3 triệu USD, đủ để chi trả cho một đội ngũ nhỏ trong 12 tháng. Ngày nay, các quỹ sẵn sàng chi 10-20 triệu USD chỉ để đặt một chân vào một startup có hai nhà sáng lập và một slide deck. Vì sao? Vì sự sợ bỏ lỡ. Khi một quỹ nhìn thấy các quỹ khác giành giật những startup AI, họ lo sợ bỏ lỡ cuộc chơi và đẩy giá lên cao. Điều này tạo ra một môi trường mà một startup mới có thể huy động một khoản tiền bằng vòng Series A nhưng lại mang nhãn "pre-seed" để đánh bóng câu chuyện tăng trưởng. June có thể là một sản phẩm của bong bóng đó. Nhưng không có thông tin, chúng ta không thể biết chắc.
Theo dữ liệu từ PitchBook, số vòng pre-seed có quy mô trên 10 triệu USD đã tăng gấp 5 lần chỉ trong vòng ba năm. Điều đó có nghĩa là các con số đang mất đi ý nghĩa ban đầu. Một vòng pre-seed thực chất là một cú đặt cược sớm vào một nhóm sáng lập, trước khi sản phẩm có khách hàng. Nhưng khi số tiền trở nên lớn, các nhà đầu tư bắt đầu đòi hỏi những thứ không tương xứng với giai đoạn này: doanh thu, sản phẩm, tăng trưởng. Nghịch lý là các startup lại càng giấu đi những con số đó để giữ câu chuyện huyền bí. June là một điển hình: họ tuyên bố 20 triệu USD, nhưng không nói họ dùng tiền vào việc gì, đội ngũ gồm những ai, và lộ trình đến thị trường ra sao. Đây là mức độ thiếu minh bạch gần như không thể chấp nhận trong ngành công nghệ tài chính, nơi mà danh tiếng và sự uy tín là tất cả.
Ngoài ra, câu chuyện của June xuất hiện trên một trang tin về crypto, không phải một tờ báo chuyên về AI. Điều này càng làm tăng khả năng tin tức bị thổi phồng hoặc chép lại từ một nguồn không kiểm chứng. Trong 5 năm làm biên tập viên mảng crypto, tôi đã quá quen với việc các thông cáo báo chí được viết ra chỉ để huy động vốn, với những con số chưa hề được xác minh. Khi một công ty mới chỉ có một cái tên và một câu slogan, mà họ đã có thể gọi được 20 triệu USD, thì hoặc là họ sở hữu một thứ gì đó rất đặc biệt, hoặc là các nhà đầu tư đang chấp nhận rủi ro mù. Với tôi, rủi ro mù là thứ không bao giờ nên được tôn vinh.
Hãy thử đặt mình vào vị trí của một nhà đầu tư. Ngày hôm nay bạn có thể gọi cho một đối tác tại June, nhưng bạn sẽ không biết hỏi về điều gì vì không có bất kỳ tài liệu kỹ thuật nào. Trong hoạt động blockchain, tôi đã quen với việc kiểm tra mã nguồn, hợp đồng thông minh, và lịch sử giao dịch. Nhưng ở đây, thứ duy nhất có thể kiểm tra là một cái tên. Vì vậy, tôi phải xoay sang suy luận từ cấu trúc giao dịch. 20 triệu USD là một con số đủ lớn để thu hút các quỹ đầu tư mạo hiểm có tên tuổi, nhưng cũng đủ nhỏ so với các công ty AI nền tảng. Để huấn luyện một mô hình ngôn ngữ có 70 tỷ tham số, chi phí có thể lên tới hàng trăm triệu USD. Do đó, June gần như chắc chắn không thuộc nhóm foundation model. Họ không đào tạo AI cơ sở; họ ứng dụng AI vào doanh nghiệp. Từ khóa "simplify AI adoption" trong thông cáo của họ thực chất ám chỉ đến sự phức tạp trong việc triển khai AI vào quy trình làm việc hiện tại. Họ có thể đang xây dựng một lớp kết nối giữa các mô hình AI và các hệ thống doanh nghiệp như Salesforce, SAP, hoặc Slack. Nếu đúng như vậy, sản phẩm của họ sẽ nằm ở tầng ứng dụng, không phải tầng hạ tầng.
Nhưng "tầng ứng dụng" là một vùng đất vô cùng khốc liệt. Mỗi doanh nghiệp có hệ thống dữ liệu khác nhau, quy trình đặc thù, yêu cầu bảo mật khác nhau. Một nền tảng "đơn giản hóa" phải giải quyết cả một chuỗi các bài toán: kết nối hàng trăm đầu API, xử lý phân quyền dữ liệu, tối ưu chi phí gọi model, và đảm bảo độ trễ cho các tác vụ thời gian thực. Các ông lớn như Microsoft đã chi hàng tỷ USD để giải quyết những vấn đề này, chưa hẳn đã hoàn hảo. Một startup pre-seed với 20 triệu USD liệu có đủ sức làm tốt hơn? Thật khó tin. Điều này không có nghĩa là họ không thể làm được, nhưng nếu họ có công nghệ vượt trội, họ sẽ công bố ít nhất một phần. Trong thế giới kỹ thuật, việc giữ bí mật quá lâu thường đến từ nỗi sợ đối thủ sao chép, nhưng cũng có thể đến từ sự thiếu sót. Một công ty công nghệ không chia sẻ bất kỳ thông tin kỹ thuật nào là một cảnh báo đỏ.
Kinh nghiệm của tôi nhắc tôi nhớ về năm 2017. Thời kỳ đó, mỗi ngày đều có một dự án ICO mới huy động hàng triệu USD dựa trên một bản whitepaper. Dự án ChainFusion tự xưng là "Filecoin Killer", kêu gọi 150 triệu USD cho một giao thức lưu trữ phi tập trung. Khi tôi đối chiếu code, tôi phát hiện họ sao chép gần như toàn bộ hợp đồng thông minh từ Ethereum. Không có gì mới. Tôi đã viết một bài phân tích chỉ ra điều đó, và sau đó dự án sụp đổ trong vòng vài tháng. Bài học vẫn còn nguyên: giá trị của một dự án không nằm ở câu chuyện, mà nằm ở khả năng kiểm chứng. June không cho phép tôi kiểm chứng bất cứ thứ gì. Họ đưa ra một tuyên bố không thể kiểm chứng, và yêu cầu chúng ta tin tưởng. Trong blockchain, người ta gọi đó là trust me - một mô hình đã gây ra vô số vụ lừa đảo.
Đặt giả sử June thực sự có một sản phẩm tốt. Họ sẽ phải cạnh tranh với một loạt các tên tuổi lớn. Microsoft 365 Copilot, OpenAI ChatGPT Enterprise, Google Workspace với Gemini - tất cả đều đã có hàng nghìn doanh nghiệp sử dụng. Ngoài ra còn có Glean, một nền tảng tìm kiếm doanh nghiệp hỗ trợ AI, được định giá hàng tỷ USD. Sierra và Decagon đang xây dựng các agent chăm sóc khách hàng. Còn hàng loạt công ty như UiPath, Zapier đã tích hợp AI vào nền tảng tự động hóa của họ. Trong một thị trường như vậy, một công ty mới phải có một sự khác biệt rõ ràng để giành được hợp đồng. Sự khác biệt đó có thể là một mô hình bảo mật tốt hơn, một giải pháp dành riêng cho một ngành cụ thể, hoặc một chi phí thấp hơn đáng kể. Nếu June không muốn nói rõ họ chọn con đường nào, tôi nghi ngờ chính họ cũng chưa rõ mình sẽ làm gì.
Thuật ngữ "simplify" còn tệ hơn cả "AI-native". Nó là một khái niệm trừu tượng, không thể đo lường. Một doanh nghiệp có thể nói "chúng tôi muốn đơn giản hóa quy trình", nhưng họ sẽ trả tiền cho cái gì? Nếu June nói rằng họ "tăng tốc quá trình triển khai AI từ 6 tháng xuống 2 tuần", tôi có thể kiểm tra được. Nếu họ nói "giảm chi phí vận hành", cũng có thể đánh giá. Nhưng "đơn giản hóa" nghe như một lời hứa mơ hồ. Trong hàng chục năm quan sát, tôi đã thấy quá nhiều sản phẩm bán sự "đơn giản" nhưng bên trong là một mớ phức tạp khủng khiếp. Như SushiSwap đã từng fork Uniswap và hứa hẹn "nâng cấp" mà không có gì đằng sau. Cuối cùng cộng đồng nhanh chóng phát hiện ra sự thật, và token mất gần như toàn bộ giá trị. Sự khác biệt của June phải được chứng minh bằng sản phẩm, không phải bằng khẩu hiệu.
Về mặt thương mại, một startup B2B giai đoạn đầu thường đối mặt với một bài toán sinh tử: làm sao thuyết phục các doanh nghiệp lớn chấp nhận một sản phẩm chưa được kiểm chứng. Chu kỳ bán hàng của một hợp đồng phần mềm doanh nghiệp thường kéo dài từ 6 đến 12 tháng, với nhiều vòng thử nghiệm kỹ thuật, đánh giá bảo mật và pháp lý. Nếu June chưa có khách hàng tên tuổi, họ sẽ phải chi rất nhiều tiền cho bán hàng và marketing. Một vòng pre-seed 20 triệu USD có thể chỉ đủ cho 2 năm hoạt động, nhưng nếu phải chi cho bán hàng, sẽ không còn bao nhiêu cho phát triển sản phẩm. Các quỹ đầu tư hiểu điều này. Vì vậy, có khả năng June đã có một nhóm khách hàng tiềm năng được ký kết dưới dạng thỏa thuận đối tác hoặc chương trình thử nghiệm. Nhưng một lần nữa, họ không tiết lộ.
Một mối lo ngại lớn hơn là bảo mật và tuân thủ. Bất kỳ nền tảng AI nào xử lý dữ liệu doanh nghiệp đều phải đối mặt với các yêu cầu pháp lý như GDPR ở châu Âu, CCPA ở California, và nhiều quy định khác. Các doanh nghiệp trong lĩnh vực tài chính hay y tế còn có những tiêu chuẩn ngặt nghèo hơn, chẳng hạn như HIPAA hoặc PCI-DSS. Nếu June không thiết kế hệ thống theo hướng tuân thủ ngay từ đầu, họ sẽ không thể vượt qua quá trình thẩm định của khách hàng. Nếu họ đã thiết kế như vậy, tại sao không công bố các chứng chỉ? Khi tôi làm quy trình kiểm duyệt tin tức DeFi năm 2020, tôi luôn thêm mục "cảnh báo rủi ro" để nhắc nhở người đọc về các yếu tố như thanh khoản rút, oracle bị tấn công. Với một startup AI, cảnh báo rủi ro quan trọng không kém. Việc họ im lặng về bảo mật cho thấy bảo mật chưa phải là ưu tiên hàng đầu.
Bây giờ nói đến con số. 20 triệu USD pre-seed là một con số lớn bất thường đến mức nó có thể là một sai sót truyền thông. Có thể June thực sự gọi vòng seed 20 triệu USD, nhưng bị gắn nhãn pre-seed để tạo tiếng vang. Trong giới startup, không hiếm các công ty gọi vốn theo cách đánh lạc hướng giai đoạn để tăng sự chú ý. Cũng có thể thông tin chỉ là một phần của một thông cáo báo chí PR, không được kiểm chứng bởi bất kỳ ai. Crypto Briefing không phải là một trang tin về AI chuyên sâu; họ vốn nổi tiếng trong lĩnh vực tiền mã hóa. Nếu họ copy tin từ một nguồn không rõ ràng, nguy cơ sai lệch là rất cao. Tôi nhớ lại năm 2024, khi Bitcoin ETF được phê duyệt, nhiều trang tin đưa tin nhưng chỉ một số ít kiểm chứng dòng vốn tổ chức từ các hồ sơ SEC. Tôi đã viết một bài phân tích sau đó dựa trên số liệu chính thức 10 tỷ USD trong ba tháng. Với June, tôi không có hồ sơ tương tự.
Điều đáng nghi nhất chính là việc không có tên tuổi nào của đội ngũ được tiết lộ. Trong một vòng gọi vốn sớm, nhà đầu tư hầu như chỉ đặt cược vào đội ngũ. Nếu CEO có kinh nghiệm tại OpenAI hoặc Google, họ sẽ xuất hiện để tạo niềm tin. Nếu quỹ đầu tư có uy tín như Andreessen Horowitz hay Sequoia, họ sẽ được nêu tên. Việc không có bất kỳ cái tên nào đồng nghĩa với việc những người có thể xác nhận danh tiếng của June đều chọn cách im lặng. Điều này có thể là do một điều khoản bảo mật nghiêm ngặt, nhưng trong thực tế, các quỹ thích công bố sớm để xây dựng thương hiệu. Ẩn danh ở giai đoạn này chỉ khiến dự án trông thiếu uy tín trong mắt các đối tác tiềm năng.
Còn về hạ tầng, June chắc chắn sẽ phải phụ thuộc vào các nhà cung cấp đám mây và API. Nếu họ muốn xây dựng một nền tảng AI doanh nghiệp, họ cần GPU hoặc ít nhất là quyền truy cập vào các model API như GPT-4, Claude, Gemini. Chi phí cho mỗi lần gọi API có thể dao động từ vài cent đến vài đô la tùy theo khối lượng token. Với hàng trăm khách hàng doanh nghiệp lớn, chi phí này sẽ tăng theo cấp số nhân. Biên lợi nhuận gộp của một công ty AI ứng dụng thường mỏng hơn nhiều so với một công ty SaaS truyền thống, bởi vì bạn phải trả tiền cho các nhà cung cấp model bên trên. Điều này có nghĩa là ngay cả khi June có sản phẩm, họ vẫn có thể không có lãi trong một thời gian dài. Các nhà đầu tư có chấp nhận điều đó không? Có thể, nhưng họ thường yêu cầu doanh thu tăng trưởng rõ ràng. June chưa đưa ra con số nào như vậy.
Nhưng hãy nhìn theo một hướng khác. Trong giới đầu tư công nghệ, một số quỹ cố ý giữ bí mật về các startup ở giai đoạn đầu để tránh sự soi xét của các đối thủ và tránh làm xao nhãng đội ngũ. Điều này đặc biệt phổ biến trong lĩnh vực AI, nơi mà việc tiết lộ quá sớm có thể cho đối thủ cơ hội sao chép ý tưởng. Nếu June đã xây dựng một mối quan hệ đối tác chiến lược với một tập đoàn lớn, việc công bố có thể vi phạm điều khoản bảo mật và phá hỏng thỏa thuận. Do đó, sự thiếu thông tin có thể là dấu hiệu của một chiến lược khôn ngoan. Các nhà sáng lập có thể đang chơi một ván cờ lớn, che giấu tham vọng cho đến khi mọi thứ chín muồi.
Tuy nhiên, tôi phải đứng trên lập trường của một người hoài nghi có dữ liệu. Xác suất một startup "ẩn danh" thành công trong một thị trường cạnh tranh khốc liệt là rất thấp. Các công ty công nghệ lớn nhất thế giới đều minh bạch về đội ngũ và sản phẩm từ rất sớm. Google, Apple, hay ngay cả SpaceX đều có những chiến lược truyền thông rõ ràng. Sự im lặng hoàn toàn thường là vỏ bọc cho sự bất ổn nội bộ. Nhìn vào các vụ lừa đảo trong lịch sử, từ Enron đến OneCoin, một điều lặp lại: họ luôn nói về một thứ to lớn, nhưng không bao giờ cho phép ai nhìn vào bên trong. 20 triệu USD là một số tiền không nhỏ. Nếu June thất bại, mất tiền không phải là câu chuyện chính. Câu chuyện chính là niềm tin của thị trường vào dữ liệu sẽ bị xói mòn thêm một lần nữa. Tôi đã chứng kiến sự sụp đổ của quá nhiều dự án chỉ vì mọi người đặt niềm tin vào một biểu tượng đẹp.
Vậy, nhà đầu tư và độc giả nên làm gì? Trước hết, hãy kiểm tra các nền tảng dữ liệu như Crunchbase, PitchBook, hoặc hồ sơ đăng ký doanh nghiệp tại quốc gia nơi June đặt trụ sở. Một công ty có 20 triệu USD tài trợ chắc chắn phải có một pháp nhân rõ ràng, với giấy tờ đăng ký và giám đốc điều hành. Nếu không tìm thấy gì, hãy đặt câu hỏi. Thứ hai, hãy theo dõi các thông cáo trong vòng 6 tháng tới. Một startup thực sự sẽ sớm ra mắt sản phẩm hoặc ít nhất là công bố đội ngũ để thu hút nhân tài. Nếu June tiếp tục im lặng sau 6 tháng, đó là một tín hiệu xấu. Thứ ba, hãy so sánh với các đối thủ cùng ngành: nếu họ có khách hàng, họ sẽ có những câu chuyện cụ thể để kể.
Cuối cùng, tôi không nói rằng June là một trò lừa đảo. Có thể họ là một startup xuất sắc và tôi sẽ phải viết một bài ca ngợi họ trong tương lai. Nhưng trong thị trường này, quá nhiều người săn theo những "lớp sơn bóng" và đánh mất khả năng phán xét. Hãy nhớ rằng NFT năm 2021 cũng từng lấp lánh như thế. Trước khi bạn tin vào một cái tên, hãy tin vào dữ liệu. Câu hỏi dành cho June: các anh là ai, và các anh đang xây dựng cái gì, ngoài một lá thư ngỏ?