Tuần trước, tôi ngồi trong một quán cà phê ở Barcelona, lướt qua bảng điều khiển của một giao thức Lớp 2 mà tôi đang theo dõi. Trong 7 ngày qua, nó đã mất 15% tổng giá trị bị khóa (TVL). Một con số không quá lớn, nhưng đủ để làm tôi chú ý. Cùng lúc đó, một đối thủ cạnh tranh trực tiếp, với cùng công nghệ zk-rollup, lại tăng 8%. Sự khác biệt không nằm ở tốc độ giao dịch hay phí gas rẻ hơn. Nó nằm ở một thứ tinh tế hơn nhiều: câu chuyện mà họ đang kể.
Hãy quay ngược thời gian về năm 2018, khi tôi còn là một kỹ sư phần mềm trẻ tuổi, lần đầu tiên đọc whitepaper của OmiseGO. Tôi đã bị cuốn hút bởi tầm nhìn về một lớp thanh toán phi tập trung toàn cầu. Tôi đã đầu tư 2 ETH vào ICO của họ, và viết một bài phân tích đầy lý tưởng trên Medium. Khi token tăng vọt 20x, tôi nghĩ mình đã hiểu thị trường. Nhưng khi nó sụp đổ, tôi nhận ra mình đã nhầm lẫn giữa công nghệ tốt và một khoản đầu tư tốt. Bài học đó đã theo tôi suốt 7 năm qua, đặc biệt là khi tôi nhìn vào cuộc chiến Lớp 2 hiện tại.
Bối cảnh hiện tại: Một cuộc chạy đua vũ trang về câu chuyện.
Sau nâng cấp Dencun, không gian blob đã giảm phí giao dịch trên các rollup xuống gần như bằng không. Điều này tạo ra một ảo tưởng rằng tất cả các Lớp 2 đều giống nhau. Nhưng tôi nhìn thấy một thực tế khác. Các giao thức đang cạnh tranh không phải bằng cách tối ưu hóa chi phí, mà bằng cách chiếm hữu các dòng chảy kinh tế. Họ đang xây dựng các 'thị trường đặt hàng' (order flow markets) riêng, nơi các nhà tạo lập thị trường (market maker) trả tiền để được ưu tiên xử lý giao dịch. Một số thậm chí còn trả phí cho các ứng dụng (dApp) lớn để chuyển toàn bộ dòng lệnh của họ sang Lớp 2 đó. Đây không còn là cuộc chiến về tốc độ hay bảo mật. Nó là cuộc chiến về việc ai kiểm soát được nguồn cung cấp các giao dịch có giá trị.
Trong một báo cáo gần đây của một nhóm nghiên cứu, họ đã chỉ ra rằng hơn 60% phí do người dùng trả trên một số Lớp 2 thực chất là phí ưu tiên (priority fee) để cạnh tranh với bot, không phải phí cơ bản cho việc thực thi giao dịch. Điều này có nghĩa là lợi thế chi phí thấp của Lớp 2 đang bị xói mòn bởi chính sự cạnh tranh trong hệ sinh thái của nó. Nhưng có một chi tiết mà hầu hết mọi người bỏ qua: các Lớp 2 hàng đầu đang bắt đầu tích trữ 'thanh khoản dưới dạng giao dịch' (liquidity as transaction flow), thay vì chỉ tập trung vào thanh khoản dưới dạng token (TVL).
Hãy nhìn vào Uniswap. Họ đã triển khai trên hầu hết các Lớp 2. Nhưng điều thú vị là, khối lượng giao dịch của Uniswap trên một Lớp 2 thường tỷ lệ thuận với số lượng 'token nóng' (meme coin) được tạo ra trên Lớp 2 đó, chứ không phải với tổng TVL. Điều này cho thấy rằng người dùng không đến vì công nghệ, họ đến vì cơ hội đầu cơ. Một Lớp 2 có thể 'tạo ra' cơn sốt bằng cách trợ cấp phí cho các nhà phát triển meme coin hoặc tạo điều kiện cho các sàn giao dịch phi tập trung (DEX) mới ra mắt. Đây là một chiến thuật cũ, nhưng nó đang hoạt động rất tốt.
Hãy đặt ra một câu hỏi phản trực giác: Liệu các Lớp 2 có đang vô tình tạo ra một 'bong bóng thanh khoản kép' hay không?
Một mặt, họ thu hút thanh khoản từ Ethereum L1 thông qua các cầu nối, làm tăng TVL tổng thể. Mặt khác, họ lại tạo ra các nhóm thanh khoản biệt lập trong hệ sinh thái của mình, khiến cho thanh khoản bị phân mảnh. Khi một cơn sốt đầu cơ kết thúc trên một Lớp 2, thanh khoản không quay trở lại L1 mà thường 'nhảy' sang một Lớp 2 khác đang nóng hơn. Điều này tạo ra một vòng lặp: các Lớp 2 phải liên tục 'đốt' token của mình để trợ cấp cho các hoạt động tạo ra câu chuyện mới, nếu không họ sẽ mất dòng chảy giao dịch. Tôi từng thấy điều này xảy ra trong DeFi Summer 2020, khi các giao thức cạnh tranh nhau bằng APY không bền vững. Bây giờ, nó đang diễn ra ở một cấp độ cao hơn, giữa các Lớp 2.
Kinh nghiệm từ thị trường gấu năm 2022 đã dạy tôi một bài học khắc nghiệt. Khi FTX sụp đổ, tôi mất 70% danh mục đầu tư. Nhưng điều tôi học được không phải là về quản lý rủi ro, mà là về sự mong manh của các câu chuyện. FTX có một câu chuyện mạnh mẽ về sự đổi mới và thanh khoản, nhưng nó đã sụp đổ trong vài ngày. Tương tự, bất kỳ Lớp 2 nào cũng có thể mất đi dòng chảy kinh tế của mình nếu một câu chuyện mới xuất hiện. Điều này đặc biệt nguy hiểm trong bối cảnh thị trường giảm hiện tại, khi mà 'sự sống còn' quan trọng hơn 'lợi nhuận'.
Airdrop hôm nay, rug pull ngày mai.
Quay trở lại với bảng điều khiển của tôi. Tôi thấy một Lớp 2 đang có TVL giảm mạnh, nhưng số lượng địa chỉ hoạt động hàng ngày lại tăng. Đây là một dấu hiệu cổ điển của 'săn airdrop'. Người dùng đến, thực hiện một vài giao dịch với số tiền nhỏ, và rời đi. Họ không có lòng trung thành. Họ là những kẻ săn mồi cơ hội. Và điều này là một vấn đề lớn. Các Lớp 2 đang chi rất nhiều token để thu hút những 'người dùng một lần' này, thay vì xây dựng một cộng đồng trung thành. Họ đang tạo ra một khối lượng giao dịch ảo, không phải là giá trị kinh tế thực.
Trong một cuộc trò chuyện với một nhà phát triển tại một hội thảo ở Barcelona, anh ấy nói với tôi: 'Chúng tôi không cần người dùng thực sự. Chúng tôi cần khối lượng giao dịch để gây ấn tượng với các nhà đầu tư.' Đó là một câu nói đáng sợ. Nó cho thấy rằng nhiều dự án Lớp 2 đang chạy theo các chỉ số phù phiếm (vanity metrics) thay vì các chỉ số cơ bản (fundamental metrics). Tôi nhìn vào báo cáo tài chính của một số Lớp 2 hàng đầu. Doanh thu của họ đến từ phí giao dịch, nhưng chi phí của họ là token trợ cấp và chi phí bảo mật (gửi dữ liệu lên L1). Nếu bạn trừ đi chi phí trợ cấp token, hầu hết các Lớp 2 đều đang thua lỗ nặng. Họ đang đốt tiền để duy trì một vẻ ngoài hào nhoáng.
Điều này dẫn tôi đến một quan điểm phản trực giác khác: Liệu Ethereum L1, với phí gas cao, có thực sự là một sự thất bại?
Trong một thế giới mà Lớp 2 đang cạnh tranh nhau bằng cách giảm phí xuống gần bằng không, L1 trở thành một 'nền tảng định cư' (settlement layer) đắt đỏ nhưng an toàn. Nó giống như một ngân hàng trung ương. Trong khi các Lớp 2 giống như các ngân hàng thương mại, có thể cho vay và tạo ra tín dụng (thanh khoản) một cách nhanh chóng, nhưng luôn có rủi ro mất khả năng thanh toán. Khi một Lớp 2 gặp sự cố, mọi người sẽ chạy về L1 để an toàn. Vậy giá trị thực sự của L1 không phải là ở phí giao dịch, mà là ở sự bảo đảm cuối cùng (ultimate settlement guarantee). Và giá trị này sẽ tăng lên khi các Lớp 2 trở nên rủi ro hơn.
Nhưng có một điểm mù lớn. Tất cả các Lớp 2 đều phụ thuộc vào một cơ sở hạ tầng chung: các cầu nối (bridges) và các oracle. Trong một báo cáo của tôi về các cuộc tấn công cầu nối, tôi nhận thấy rằng hơn 70% tổn thất trong các vụ hack đến từ cầu nối của các Lớp 2. Đây là gót chân Achilles của toàn bộ hệ sinh thái. Nếu một cầu nối lớn bị tấn công, nó có thể gây ra hiệu ứng domino, kéo theo nhiều Lớp 2 cùng sụp đổ. Và tại thời điểm đó, ngay cả L1 cũng sẽ bị ảnh hưởng nặng nề, vì nó chứa tài sản bị khóa của các cầu nối đó.
Hãy tưởng tượng một kịch bản: Một nhóm hacker khai thác một lỗ hổng trong một cầu nối Lớp 2 phổ biến, khiến 5 tỷ USD tài sản bị đánh cắp. Tin tức lan truyền. Mọi người hoảng loạn rút tiền khỏi tất cả các Lớp 2, không chỉ cái bị hack. TVL của toàn bộ hệ sinh thái L2 giảm 50% trong 24 giờ. Các token của Lớp 2 lao dốc. Các dự án xây dựng trên các Lớp 2 đó mất hết người dùng. Điều này không chỉ là một giả thuyết. Tôi đã thấy nó xảy ra ở quy mô nhỏ hơn trong vụ hack Wormhole và Ronin Network. Nó sẽ xảy ra một lần nữa, với quy mô lớn hơn nhiều.
Vậy, câu chuyện tiếp theo là gì? Tôi tin rằng sự tập trung sẽ chuyển từ 'khả năng mở rộng' (scalability) sang 'khả năng phục hồi' (resilience). Các Lớp 2 có thể sống sót sẽ không phải là những cái rẻ nhất hay nhanh nhất. Chúng sẽ là những cái có khả năng chịu đựng các cú sốc tốt nhất. Chúng sẽ có các cầu nối đa dạng, không phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất. Chúng sẽ có một cộng đồng trung thành, không phải là những kẻ săn airdrop. Chúng sẽ có doanh thu thực sự, không chỉ là các token được in ra để trợ cấp.
Tôi nhìn lại hành trình của mình. Từ một cô gái 26 tuổi lý tưởng hóa OmiseGO, đến một người phụ nữ 35 tuổi đã nhìn thấy quá nhiều vòng đời của các câu chuyện. Tôi không còn tin vào những lời hứa về một công nghệ sẽ thay đổi thế giới nữa. Tôi chỉ tin vào những dữ liệu cho thấy ai đang thực sự kiểm soát dòng chảy kinh tế. Và trong thị trường giảm này, việc hiểu được dòng chảy đó quan trọng hơn bao giờ hết. Bởi vì khi thủy triều rút, chúng ta sẽ thấy ai đang bơi khỏa thân.