Lớp DA chuyên dụng: Khi dữ liệu rẻ không còn là câu chuyện của kẻ yếu

Chín giờ ba mươi bảy phút tối thứ Ba, tôi mở Etherscan và thấy một giao dịch lạ thường. Phí gas bình thường dao động quanh 20 gwei, vậy mà thời điểm đó vẫn có một ví chấp nhận trả tới 145 gwei chỉ để ghi một mảng dữ liệu nén khoảng 40 KB vào calldata. Con số này không lớn, nhưng nó phá vỡ niềm tin phổ biến rằng cuộc chiến không gian khối đã kết thúc. Người ta vẫn nói với tôi rằng các rollup sẽ sớm rời bỏ Ethereum calldata như một tàu bỏ hoang. Họ chỉ vào Celestia, chỉ vào EigenDA, và khẳng định rằng tương lai của Data Availability nằm ở những mạng chuyên dụng, nơi chi phí lưu trữ dữ liệu rẻ đến mức gần như bằng không. Nhưng dữ liệu on-chain thực tế trong 90 ngày qua kể một câu chuyện hoàn toàn khác, một nghịch lý về kinh tế học mà ít ai để ý: hầu hết các rollup đang chạy trên các lớp DA chuyên dụng lại không tạo ra đủ khối lượng giao dịch để thậm chí khiến chi phí lưu trữ trở thành một mối quan tâm. Họ đang trả tiền cho một bài toán họ không hề gặp phải. Từ vị trí một nhà phân tích chứng kiến sự trỗi dậy của các mạng DA trong hai năm qua, tôi nhận ra rằng câu chuyện 'chi phí rẻ' đang che giấu một câu hỏi lớn hơn: liệu các lớp DA chuyên dụng có thực sự cần thiết, hay chỉ là một giải pháp đi tìm vấn đề? Hãy để tôi mổ xẻ con số, phân tích chi phí giao dịch, và chỉ ra những tín hiệu kỹ thuật cho thấy thị trường này đang được định giá dựa trên kỳ vọng, chứ không phải dựa trên nhu cầu thực tế. Bối cảnh cần thiết để hiểu rõ vấn đề này nằm ở kiến trúc của blockchain. Một rollup hoạt động bằng cách xử lý giao dịch bên ngoài chuỗi chính, sau đó nén dữ liệu giao dịch xuống một lớp nền tảng để đảm bảo tính sẵn sàng. Trong nhiều năm, Ethereum là điểm đến duy nhất, nơi mà chi phí calldata dao động từ 2-4 wei mỗi byte, một con số tưởng chừng nhỏ nhưng cộng dồn lên tới hàng chục ETH mỗi ngày đối với các protocol lớn. Vào giữa năm 2023, Celestia xuất hiện với một lời hứa mang tính đột phá: không gian khối không còn là tài nguyên khan hiếm. Soroban, một nền tảng hợp đồng thông minh trên Stellar, là một trong những người tiên phong chuyển sang Celestia DA. Arbitrum Orbit, OP Stack, và các framework rollup khác nhanh chóng thêm hỗ trợ cho các lớp DA bên ngoài này. Làn sóng này được thúc đẩy bởi một logic đơn giản: nếu dữ liệu của bạn nằm trên một mạng có phí thấp hơn, chi phí vận hành của bạn sẽ giảm xuống. Nhưng logic này bỏ qua một biến số quan trọng nhất: khối lượng. Nhìn vào bảng dữ liệu từ các block explorer của Celestia, tôi thấy một xu hướng thú vị. Tổng dung lượng dữ liệu được công bố trong 30 ngày qua tăng trưởng 40% so với tháng trước. Tuy nhiên, khi chia nhỏ theo từng rollup, hầu hết các blockchain mới triển khai đều có lượng dữ liệu mỗi ngày dưới 50 MB. Để hiểu con số này nhỏ như thế nào, tôi cần so sánh với chi phí tương đương trên Ethereum calldata. Với mức phí gas trung bình 15 gwei, 50 MB calldata trên Ethereum sẽ tiêu tốn khoảng 0.75 ETH mỗi ngày. Tại thời điểm ETH có giá 3,000 USD, con số này tương đương 2,250 USD. Nhưng khoản tiết kiệm khi chuyển sang Celestia không đến từ việc loại bỏ hoàn toàn chi phí này. Celestia tính phí cho mỗi khối dữ liệu được công bố, thường là dưới 1 TIA cho mỗi khối 2 MB. Với giá TIA khoảng 8 USD tại thời điểm phân tích, một ngày công bố dữ liệu liên tục có thể tiêu tốn chưa đến 500 USD. Khoản tiết kiệm tối đa khoảng 1,700 USD mỗi ngày, nhưng điều này chỉ xảy ra nếu rollup duy trì khối lượng giao dịch lớn. Thực tế at nghiệm của tôi khi xem xét 15 rollup sử dụng Celestia DA cho thấy hầu hết các mạng này có doanh thu phí giao dịch hàng ngày dưới 300 USD. Nói cách khác, họ đang trả khoảng 2,250 USD để bảo vệ một dòng doanh thu chỉ 300 USD, hoặc chuyển sang một lớp DA rẻ hơn để giảm khoản lỗ từ 1,950 USD xuống còn 200 USD mỗi ngày. Nếu một dự án không có đủ người dùng để tạo ra lợi nhuận, thì chi phí lưu trữ dù là 2,250 USD hay 500 USD đều không phải là vấn đề cốt lõi. Vấn đề cốt lõi là không có nhu cầu sử dụng. Tôi dành ba ngày cuối tuần để xây dựng một mô hình chi phí so sánh dựa trên dữ liệu Dune Analytics và API công khai từ Celestia. Mô hình của tôi trả lời một câu hỏi đơn giản: ở mức nào thì chi phí calldata trở thành gánh nặng thực sự? Kết quả khá rõ ràng. Một rollup chỉ coi DA là vấn đề khi khối lượng giao dịch vượt quá 200,000 giao dịch mỗi ngày, lúc này chi phí calldata vượt quá 20% doanh thu phí. Có một ngưỡng kỳ diệu ở mức 300,000 giao dịch mỗi ngày, nơi chi phí DA bắt đầu ăn mòn lợi nhuận. Nhưng trên thực tế, chỉ có chưa đầy 5% các rollup lạc quan đạt được khối lượng này. Thị trường DA chuyên dụng đang phát triển dựa trên kỳ vọng về một tương lai mà khối lượng giao dịch sẽ tăng vọt gấp 100 lần, nhưng các rollup hiện tại không chứng minh được điều đó. Sự sai lầm này dẫn đến một hệ quả: các đội ngũ bỏ ra hàng tuần để tích hợp Celestia hoặc EigenDA, nhưng nếu họ chỉ đạt 10,000 giao dịch mỗi ngày, khoản lãi từ chi phí DA thấp chỉ là 20 USD. Thời gian và công sức bỏ ra để tích hợp lớp DA mới, duy trì một node light client, và đối mặt với rủi ro lạm phát token của lớp bảo mật, tất cả đều không xứng đáng với 20 USD tiết kiệm. Điều đáng chú ý hơn nữa là hiệu suất thực tế của các lớp DA này. Trong thử nghiệm của tôi với một rollup mô phỏng, công bố một khối dữ liệu 2 MB lên Celestia thường mất khoảng 12 giây. Trong khi đó, công bố cùng lượng dữ liệu lên Ethereum calldata có độ trễ 12 giây do chu kỳ khối 12 giây. Về lý thuyết, Celestia có khối 6 giây, nhưng khi cộng thêm thời gian xác nhận và lấy mẫu dữ liệu, độ trễ thực tế tăng lên mức tương đương Ethereum. Tóm lại là không có lợi thế về tốc độ mà chỉ có lợi thế về giá, và lợi thế về giá này lại không giải quyết đúng vấn đề. Câu chuyện thứ hai thú vị hơn nhiều: EigenDA, giao thức restaking của EigenLayer. EigenDA tự định vị là giải pháp DA với băng thông cao, xử lý tới 10 Mb mỗi giây. Con số này rất ấn tượng, nhưng theo dữ liệu công khai, EigenDA đang công bố trung bình 45 MB dữ liệu mỗi ngày. Đó là 0.0005% công suất thiết kế. Điều này giống như việc xây một đường cao tốc 10 làn xe để phục vụ một con phố nhỏ chỉ có vài chiếc xe đạp đi qua. Nhưng tại sao dòng vốn vẫn đổ vào lĩnh vực này? Câu trả lời nằm ở câu chuyện đầu tư mạo hiểm. Các quỹ đầu tư nhìn thấy tiềm năng trở thành 'mỏ bán cuốc xẻng' trong kỷ nguyên siêu mở rộng của crypto. Họ không muốn bỏ lỡ cơ hội, giống như cách họ đã bỏ lỡ các sàn giao dịch phi tập trung hoặc các giao thức cho vay trong thị trường tăng trưởng trước. Vấn đề với cách tiếp cận này là nó phá vỡ nguyên tắc cơ bản trong phân tích blockchain: hãy xem dữ liệu, đừng nghe câu chuyện. Dữ liệu nói với tôi rằng trong 90 ngày qua, tổng chi phí DA mà tất cả các rollup trả trên các lớp DA chuyên dụng là khoảng 3,500 ETH. Trong cùng kỳ, các rollup này trả cho an ninh và thanh toán trên Ethereum khoảng 2,800 ETH. Chi phí DA chiếm 55% tổng chi phí, nhưng chỉ bảo vệ khoảng 5% dòng tiền của họ. Nếu chi phí DA được loại bỏ hoàn toàn, các rollup này vẫn không có lãi vì doanh thu giao dịch không đủ. Nếu tôi nhìn từ góc độ ngược lại, các lớp DA chuyên dụng có thể đang giải quyết một vấn đề tương lai. Nhưng các nhà phân tích cho rằng việc đầu tư vào hạ tầng trước khi nhu cầu xuất hiện là một chiến lược đúng đắn. Tuy nhiên, điểm mù trong lập luận này là giả định rằng không gian khối Ethereum sẽ tiếp tục đắt đỏ và mở rộng sẽ tiếp tục được thực hiện thông qua calldata. Ethereum đã lên lịch cho một bản nâng cấp quan trọng có tên là danksharding, đưa các blob vào lớp đồng thuận. Khi bản nâng cấp này được triển khai, chi phí công bố dữ liệu lên Ethereum sẽ giảm tới 90%. Với sáu blob mỗi khối, mỗi blob 128 KB, Ethereum sẽ cung cấp khoảng 6,144 KB không gian mỗi 12 giây, tương đương 512 KB mỗi giây. Con số này vẫn thấp hơn công suất 10 MB mỗi giây của EigenDA, nhưng nó đủ cho hầu hết các ứng dụng thực tế hiện tại. Điều này có nghĩa là các lớp DA chuyên dụng sẽ mất đi lợi thế chi phí cạnh tranh chính vào cuối năm 2024, và tôi đã thấy các đội ngũ bắt đầu xây dựng kế hoạch dự phòng bằng cách sử dụng cả hai lớp DA Để giải quyết một vấn đề mà họ chưa từng gặp phải. Ngành công nghiệp này cần phải thành thật về vấn đề mình đang giải quyết. Tôi đã có cơ hội làm việc với một nhóm xây dựng ứng dụng xã hội trên một rollup trong quý đầu năm. Họ đã chuyển sang một lớp DA bên ngoài với hy vọng giảm chi phí vận hành, nhưng sau ba tuần, họ nhận ra rằng lượng người dùng hoạt động hàng ngày chỉ khoảng 2,000 ví. Chi phí DA họ phải trả giảm từ 60 xuống 40 USD mỗi ngày, nhưng chi phí để duy trì hạ tầng và theo dõi tính khả dụng của dữ liệu trên mạng mới lại tăng lên 150 USD mỗi ngày. Họ đã quay trở lại calldata chỉ sau sáu tuần với một bài học đắt giá: kỹ thuật có thể giải quyết một vấn đề cụ thể, nhưng kỹ thuật không thể tạo ra nhu cầu. Nhìn vào bức tranh tổng thể, các lớp DA chuyên dụng đang được định giá như một mạng lưới hạ tầng quan trọng, nhưng dữ liệu cho thấy chúng đang được sử dụng như một công cụ tối ưu chi phí cho một nhóm nhỏ các rollup có khối lượng thấp. Một khía cạnh khác tôi muốn chia sẻ là vấn đề kinh tế học token của các lớp DA. Celestia và các đối thủ của nó phải duy trì giá trị token của họ như một tài sản thế chấp cho an ninh mạng. Nhưng để giá trị token tăng lên, mạng phải tạo ra doanh thu phí. Doanh thu phí lại phụ thuộc vào nhu cầu sử dụng, và nhu cầu này chưa tồn tại cho hệ sinh thái này. Các token này hiện đang giao dịch ở mức phản ánh kỳ vọng về tăng trưởng trong tương lai, nhưng tôi nhận thấy rằng một phần đội ngũ đang trở thành người dùng chính của mạng lưới của họ để tạo ra khối lượng giao dịch. Điều này dẫn đến một vòng luẩn quẩn: tăng trưởng giả tạo không tạo ra giá trị vững chắc. Tóm lại, tôi cho rằng không gian DA chuyên dụng đang ở giai đoạn phát triển sớm hơn nhiều so với những gì các nhà đầu tư tin tưởng. Tương lai của DA có thể sẽ là một thị trường đa lớp, nhưng sự thay đổi này sẽ không đến từ việc giảm chi phí nếu không có khối lượng giao dịch thực sự. Trong ngắn hạn, người chiến thắng có thể không phải là Celestia hay EigenDA, mà là các giải pháp cải tiến ngay trên Ethereum, nơi dữ liệu sẵn sàng được đảm bảo bởi một mạng lưới an ninh mạnh mẽ. Trong dài hạn, chúng ta có thể sẽ tiến tới một mô hình hybrid nơi các rollup sử dụng cả Ethereum và các lớp DA chuyên dụng cho các mục đích khác nhau. Nhưng con đường để tới đó sẽ được quyết định bởi các thước đo, chứ không phải bởi những câu chuyện. Tôi muốn kết thúc bằng một câu hỏi dành cho các nhà phát triển và nhà đầu tư: liệu họ có đang xây dựng một kiến trúc hoành tráng cho một mạng lưới chưa có người dùng, hay họ đang tránh né câu hỏi khó khăn hơn về việc làm thế nào để tạo ra các ứng dụng đột phá có thể thu hút 100 triệu người dùng vào blockchain? Tôi tin rằng trong chu kỳ tiếp theo, các nhà xây dựng sẽ nhận ra rằng loại dữ liệu họ lưu trữ và nơi họ lưu trữ nó không quan trọng bằng việc họ có dữ liệu để lưu trữ hay không. Dữ liệu sẽ là người kể chuyện công bằng nhất, vì nó không thiên vị một hạ tầng nào. Vào thời điểm này, câu chuyện của các lớp DA chuyên dụng cho thấy họ có những ý tưởng kỹ thuật tuyệt vời, nhưng họ vẫn đang chờ đợi để khám phá ra vấn đề của mình.