Có một chi tiết khiến tôi phải dừng lại giữa buổi sáng. Một bài báo trên Crypto Briefing: "Jared Kushner informs Mohammed Dahlan of Gaza ceasefire agreement effective Sunday". Không phải Reuters, không phải AP. Một trang web chuyên về tài sản số, nơi người ta thường tìm kiếm biểu đồ Bitcoin hơn là bản đồ chiến sự. Điều đó có gì đó rất kỳ lạ... hay rất hợp lý?
Chúng ta đã quen với việc đọc tin tức địa chính trị từ những tờ báo uy tín. Nhưng khi một trang tin về tiền mã hóa lại dành vị trí trang nhất cho một thông điệp ngoại giao, tôi bắt đầu tự hỏi: liệu đây có phải là cách mà một thế giới mới đang tự giới thiệu? Một thế giới nơi các kênh truyền thông phi chính thức, các mạng lưới tài chính phi tập trung, và những nhân vật không nắm chức vụ chính thức nhưng nắm giữ các mối quan hệ và dòng vốn, đang dần thay thế các cơ chế ngoại giao truyền thống.
Hãy cùng tôi mổ xẻ câu chuyện này. Không chỉ ở bề mặt chính trị, mà ở lớp sâu hơn: tiền, quyền lực, và những dòng code có thể định hình lại một vùng đất sau chiến tranh. Bởi vì khi Kushner — con rể, cựu cố vấn, nhà đầu tư — dùng từ "inform" thay vì "negotiate" , điều đó có nghĩa là cuộc chơi đã kết thúc trước khi thông báo được đưa ra. Và nơi đăng tải thông báo đó, Crypto Briefing, tiết lộ nhiều điều về bản chất của thỏa thuận hơn là chính nội dung thỏa thuận.
Khi ngoại giao chuyển mình thành dòng dữ liệu
Hãy lùi lại một bước. Jared Kushner là ai? Không còn là cố vấn Nhà Trắng. Ông ta đã trở thành một nhà quản lý quỹ đầu tư, người sáng lập Affinity Partners, với hàng tỷ đô la từ Ả Rập Xê Út và các quỹ đầu tư khu vực Vịnh Ba Tư. Kushner cũng là người có quan hệ sâu sắc với cộng đồng tiền mã hóa. Gia đình ông từng ra mắt World Liberty Financial, một dự án tài chính phi tập trung. Còn Mohammed Dahlan, người nhận thông báo, là một cựu quan chức an ninh Palestine, sống lưu vong tại UAE từ năm 2007, kẻ thù không đội trời chung với Mahmoud Abbas, người nắm quyền lãnh đạo chính quyền Palestine. Dahlan được coi là con bài của Abu Dhabi tại vùng đất Palestine.
Một người Mỹ gốc Do Thái có quan hệ với giới tài chính tiền mã hóa, một người Palestine lưu vong có quan hệ với hoàng gia UAE, gặp nhau trong một kênh truyền thông phi chính thức để thông báo về một thỏa thuận ngừng bắn. Không có đại diện của Liên Hợp Quốc, không có Ai Cập, không có Qatar. Và thông tin này không được đăng trên The New York Times, mà trên Crypto Briefing.
Điều đó có nghĩa là gì? Tôi nghĩ rằng chúng ta đang chứng kiến sự ra đời của một trật tự ngoại giao song song. Trật tự này không dựa trên hiến chương hay các điều ước quốc tế, mà dựa trên sự kết nối giữa dòng vốn, công nghệ và các mối quan hệ cá nhân. Nó nhanh hơn, linh hoạt hơn, và ít bị ràng buộc bởi các thủ tục. Nhưng nó cũng ít trách nhiệm giải trình hơn.
Hãy để ý đến từ ngữ. "Thông báo" không phải "đàm phán". Điều đó có nghĩa là Kushner đang thông báo cho Dahlan về một thực tế đã được quyết định ở nơi khác. Vậy thì ai đã đàm phán? Có thể là Israel và Hamas thông qua các trung gian bí mật. Có thể là những cuộc điện thoại giữa các quan chức cấp cao Mỹ, Ai Cập và Qatar. Kushner, trong kịch bản này, chỉ là người chuyển thông điệp cuối cùng, nhưng lại công khai hóa nó như thể anh ta là người đứng đầu trung tâm của mạng lưới. Điều này đặt ra câu hỏi đầy khó chịu: phải chăng Dahlan chỉ là một người đứng ngoài cuộc, được tặng một "cục kẹo" thông tin để giữ anh ta trong vòng kết nối, để không gây rắc rối?
Tuy nhiên, có một khả năng khác, thú vị hơn nhiều từ góc nhìn blockchain: Dahlan có thể là nhân vật chủ chốt trong kế hoạch tái thiết Gaza, và kênh Crypto Briefing chính là nơi hai nhà tài phiệt công bố tín hiệu giao dịch sắp tới. Hãy quan sát kỹ: Kushner là một nhà đầu tư. Dahlan là người có khả năng kiểm soát địa bàn ở Gaza. Crypto Briefing là nơi tiếp cận các nhà đầu tư tiền mã hóa toàn cầu. Khi một thỏa thuận ngừng bắn được công bố trên một nền tảng tiền mã hóa, các nhà đầu tư sẽ lập tức nghĩ đến cơ hội. Cơ hội nào? Không phải chứng khoán, không phải bất động sản, mà là một thị trường hoàn toàn mới: token hóa tái thiết hạ tầng.
Bởi vì, theo quan điểm của tôi, blockchain không phải là một phép màu. Nó là một cơ sở dữ liệu chống giả mạo, được phân phối trên nhiều nút. Và trong bối cảnh một vùng đất vừa trải qua chiến tranh, nơi mà sự tin tưởng giữa các bên gần như bằng không, một cơ sở dữ liệu minh bạch và không thể thay đổi có giá trị hơn vàng.
Lớp thanh khoản mới cho vùng đất tan vỡ
Hãy tưởng tượng một dòng viện trợ nhân đạo $100 triệu được chuyển từ các chính phủ vùng Vịnh đến Gaza. Quy trình truyền thống: tiền đi qua các ngân hàng trung gian, qua các tổ chức phi chính phủ, qua các nhà thầu phụ, và thường bốc hơi một nửa trước khi tới được người dân thường. Trong chiến tranh, hệ thống này còn tồi tệ hơn. Các ngân hàng từ chối giao dịch, các tổ chức quốc tế phải tập trung vào các thủ tục, và kẻ mạnh luôn luôn thu được phần lớn.
Blockchain giải quyết vấn đề này theo một cách hoàn toàn khác. Thay vì gửi tiền trực tiếp, hãy phát hành một đồng stablecoin được hỗ trợ bởi đô la Mỹ, được neo giá 1:1, và triển khai trên một mạng lưới công khai. Mỗi đồng tiền này có thể được gắn với một hợp đồng thông minh. Hợp đồng thông minh sẽ tự động giải phóng tiền khi các điều kiện được đáp ứng: khi một nhà thầu xây dựng được xác minh đã hoàn thành một phân đoạn đường, khi một bệnh viện mở cửa trở lại, khi một lô hàng thuốc vượt qua biên giới. Không cần một quan chức nào phê duyệt. Mã nguồn là quan chức.
Tôi đã chứng kiến sức mạnh của sự minh bạch này trong những năm gần đây. Tôi nhớ năm 2020, tôi đã tổ chức các buổi workshop DeFi cho cộng đồng Việt Nam. Khi tôi giải thích về cách một smart contract có thể tự động thanh toán mà không cần ngân hàng, nhiều người tham gia đã mở to mắt. Họ hỏi: "Vậy làm sao để tin tưởng được hợp đồng đó?" Tôi trả lời: "Bạn không cần tin tưởng nó. Bạn có thể đọc mã nguồn, bạn có thể kiểm tra nó trên block explorer, và nếu nó bị tấn công, bạn có thể nhìn thấy đường đi của dòng tiền." Đó chính là sự khác biệt giữa niềm tin mù quáng và sự minh bạch có thể kiểm chứng.
Gaza là một trong những nơi khó kiểm soát nhất trên thế giới để phân phối viện trợ. Nhưng nếu chúng ta áp dụng mô hình này ở quy mô đầy đủ, mỗi túi lương thực, mỗi tấm pin mặt trời, mỗi ống nước sẽ được nối với một mã token duy nhất, token này sẽ ghi lại hành trình của nó từ khi rời kho cho đến khi tới tay người nhận. Hệ thống này đã được thử nghiệm ở một vài nơi. Tổ chức UNHCR đã thử nghiệm chương trình tiền mặt dựa trên blockchain. WFP đã chạy dự án Building Blocks ở Jordan, nơi những người tị nạn nhận thực phẩm thông qua giao dịch sinh trắc học được ghi lại trên blockchain. Kết quả rất đáng khích lệ, nhưng quy mô vẫn còn rất nhỏ so với nhu cầu mà một cuộc chiến tranh để lại.
Điều khiến tôi thú vị chính là việc Kushner, Dahlan và hệ sinh thái crypto đang chạm tay vào nhau. Hãy nhìn vào bản chất của cơ hội. Khi một lệnh ngừng bắn được công bố, hàng loạt các nhà thầu xây dựng, các công ty năng lượng, các công ty viễn thông sẽ xếp hàng chờ đợi các hợp đồng tái thiết. Họ cần vốn. Họ cần thanh toán xuyên biên giới. Họ cần một hệ thống tài chính đáng tin cậy mà không bị chính trị chặn lại. Và đây chính là lúc một mạng lưới tài chính phi tập trung phát huy tác dụng. Một công ty xây dựng có thể huy động vốn bằng cách phát hành một loại token đại diện cho các khoản phải thu trong tương lai. Các nhà đầu tư trên toàn thế giới có thể mua các token này, và khi công ty nhận được thanh toán từ các khoản tái thiết, token sẽ mang lại lợi tức. Điều này nghe có vẻ giống một thị trường trái phiếu truyền thống, nhưng khác ở một điểm quan trọng: không cần cơ quan phát hành trung ương, không cần sự chấp thuận của chính phủ, và các rào cản gia nhập vô cùng thấp.
Hãy so sánh với cách mà nền kinh tế thế giới đang vận hành. Hệ thống ngân hàng toàn cầu dựa trên mạng lưới SWIFT, ra đời năm 1973, và vẫn hoạt động trên công nghệ tin nhắn cổ điển tương tự như telex. Chi phí chuyển tiền xuyên biên giới vẫn ở mức 6-10% cho các khoản tiền nhỏ. Thời gian thanh toán có thể mất từ 3 đến 5 ngày. Trong khi đó, một giao dịch stablecoin trên một mạng lưới blockchain hiện đại có thể hoàn tất trong vài giây, với chi phí vài cent. Điều đó có nghĩa là bất kỳ ai, từ một bác sĩ ở Gaza đến một nhà đầu tư ở Singapore, đều có thể chuyển cho nhau một khoản tiền mà không gặp bất kỳ trở ngại nào. Đây chính là bản chất của phương Tây đã quên lãng: mã nguồn mở không cần visa.
Quản trị bằng mã thay vì quản trị bằng súng
Tuy nhiên, vấn đề lớn nhất không phải là chuyển tiền mà là quyết định ai được nhận tiền, tiêu tiền như thế nào, và ai chịu trách nhiệm khi mọi thứ sai. Ở Gaza, đây là một bài toán vô cùng nhạy cảm. Chính quyền Palestine của Abbas không kiểm soát được Gaza. Hamas kiểm soát Gaza một cách quân sự nhưng lại bị cô lập ngoại giao. Dahlan có lực lượng trung thành nhưng bị coi là tay sai của UAE. Trong một mớ hỗn loạn như vậy, một DAO (Decentralized Autonomous Organization) — tổ chức tự trị phi tập trung — có thể là một cấu trúc quản trị khả thi.
Hãy tưởng tượng một DAO có tên là "Quỹ Tái thiết Gaza". Thành viên là những người Palestine được xác minh danh tính bằng kỹ thuật số, các nhà tài trợ quốc tế, và các tổ chức nhân đạo. Mỗi quyết định chi tiêu trên một ngưỡng nhất định đều phải được bỏ phiếu. Các phiếu bầu được ghi lại trên blockchain. Mọi khoản giải ngân đều được công khai. Ai cũng có thể kiểm tra số dư. Ai cũng có thể đặt câu hỏi. Không một quan chức nào có thể biển thủ công quỹ mà không để lại dấu vết.
Tôi biết một số người có thể nghĩ rằng đây là một giấc mơ không tưởng. Họ sẽ nói: "Người Palestine không hiểu về blockchain", hoặc "hạ tầng Internet ở Gaza quá yếu", hoặc "điều này sẽ không bao giờ xảy ra". Nhưng tôi đã thấy những điều tương tự xảy ra. Năm 2022, trong mùa đông crypto, tôi đã dành 3 tháng để tổ chức các buổi livestream miễn phí, chia sẻ về quản lý rủi ro và các dự án có nền tảng vững chắc. Rất nhiều người trong cộng đồng của tôi lúc đó đang hoảng loạn. Họ không tin vào bất kỳ điều gì. Nhưng sau khi vượt qua mùa đông, chính những người đó lại trở thành những người ủng hộ trung thành nhất của phong trào phi tập trung. Vì họ nhìn thấy rằng ở trong những lúc khủng hoảng nhất, các quy tắc được lập trình sẵn, minh bạch, không thể thay đổi bởi bất kỳ cá nhân nào, lại là thứ giữ được giá trị.
Một DAO tái thiết Gaza không cần phải bắt đầu hoàn hảo. Nó có thể bắt đầu với một quy mô nhỏ: tài trợ cho việc sửa chữa các trường học, mua máy phát điện, hỗ trợ các cơ sở y tế. Sau đó, khi niềm tin được xây dựng, nó có thể mở rộng ra các dự án hạ tầng lớn hơn. Từng bước một, một hệ thống quản trị mới được hình thành. Một hệ thống không dựa trên sự trung thành với một phe phái hay một cá nhân, mà dựa trên việc tuân thủ các quy tắc được mã hóa. Một hệ thống như vậy không thể giải quyết được tất cả các mâu thuẫn lịch sử của vùng đất này, nhưng nó có thể tạo ra một không gian an toàn cho các hoạt động hợp tác cụ thể.
Sự tương phản với thị trường tiền mã hóa hiện tại
Nhưng đừng vội mơ mộng. Hãy để tôi nói thẳng về một điểm mù của toàn bộ câu chuyện này. Tôi là một người dành nhiều năm để kêu gọi cẩn trọng với các dự án DeFi. Tôi đã từng nói rằng mô hình lãi suất của Aave và Compound là hoàn toàn tùy tiện, chúng chẳng liên quan gì đến cung-cầu thị trường thực. Và tôi cũng nói rằng hàng chục Layer2 hiện tại chỉ là cắt nhỏ thanh khoản vốn đã khan hiếm, chứ không thực sự là giải pháp mở rộng. Điều tương tự có thể đang chờ đợi chúng ta ở phía trước trong câu chuyện tái thiết Gaza. Hãy cảnh giác với việc token hóa viện trợ nhân đạo.
Bởi vì, giống như mọi công cụ tài chính khác, token hóa có thể bị thao túng. Thay vì mang lại sự minh bạch, nó có thể tạo ra một lớp tài sản phái sinh hoàn toàn tách rời khỏi thực tế khổ đau của người dân. Một nhà đầu tư ở London có thể đầu cơ vào "token tái thiết Gaza" mà không cần biết một thước bê tông nào được đổ xuống Gaza. Và khi họ bán token đó với giá cao hơn, họ kiếm lời từ một cuộc chiến tranh. Điều này có gì khác với những kẻ đầu cơ chiến tranh truyền thống? Chắc chắn là khác về hình thức, nhưng bản chất không hề thay đổi. Đây chính là lúc tôi nhớ đến một câu châm ngôn mình tự tạo ra: "Sự thật nằm trong mã, không phải trong lời tuyên bố." Mã nguồn có thể minh bạch, nhưng ý đồ của những người tạo ra mã mới là điều chúng ta cần xem xét kỹ lưỡng. Nếu mã nguồn được thiết kế để mang lại lợi ích cho các nhà đầu tư phương Tây, chứ không phải cho người dân Gaza, thì đó không phải là sự giải phóng, đó chỉ là một hình thức chiếm hữu mới.
Hãy nhìn vào lịch sử gần đây. Sau khi Bitcoin ETF được phê duyệt, tôi cảm thấy rằng chính tầm nhìn về một loại tiền điện tử ngang hàng của Satoshi đã chết. Nó đã trở thành một công cụ đầu tư của Phố Wall, một tài sản tài chính để các quỹ hưu trí đa dạng hóa danh mục đầu tư. Điều đó có thể tốt cho giá Bitcoin, nhưng chúng ta đã không còn thấy những cuộc thảo luận về việc sử dụng Bitcoin để chuyển tiền cho một người lao động ở nước đang phát triển mà không mất một khoản phí lớn. Tương tự, nếu blockchain chỉ được sử dụng như một cơ chế để tài trợ cho các nhà thầu lớn, các công ty đa quốc gia, thì nó sẽ chẳng giải quyết được nỗi đau của người dân thường. Nó sẽ chỉ tạo ra một hệ thống kinh tế mới nhưng bất bình đẳng như cũ, chỉ khác ở chỗ các bên trung gian nằm ở đâu.
Dòng chảy ngầm của quyền lực
Hãy quay trở lại với thông tin Kushner thông báo cho Dahlan. Có một cách giải thích khác, sâu sắc hơn nhiều, gắn liền với sự trỗi dậy của tiền mã hóa như một kênh ngoại giao và tài chính. Kusher không chỉ là một nhà đầu tư; ông ta đã trở thành một phần của "deep state" phi tập trung — một mạng lưới những người nắm giữ quyền lực tài chính và công nghệ, không thuộc về chính phủ nào, nhưng lại có khả năng tác động đến các sự kiện toàn cầu. Họ không cần chiếm giữ các vị trí chính thức. Họ tạo ra các quỹ, các nền tảng, các mạng lưới. Họ dùng tiền mã hóa để lách qua các biện pháp trừng phạt, dùng các kênh truyền thông phi chính thức để đưa ra tín hiệu, và dùng các hợp đồng thông minh để thực thi các thỏa thuận.
Từng bước một, chính trường Trung Đông đang bị tác động bởi các luật chơi mới. Nếu trước đây, một thỏa thuận ngừng bắn cần đến sự đảm bảo của một cường quốc thế giới với các cam kết quân sự, thì ngày nay, nó có thể chỉ cần đến sự đảm bảo của một quỹ đầu tư lớn sẽ tái thiết lại vùng đất. Nếu trước đây, người Palestine cần một nhà lãnh đạo chính trị được quốc tế công nhận, thì ngày nay, họ có thể có một nhà lãnh đạo được chọn bởi các quỹ đầu tư và các mạng lưới công nghệ. Điều này có thể mang lại hiệu quả, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về tính chính danh dân chủ. Liệu người dân Gaza có được tham gia vào việc lựa chọn các DAO quản lý quỹ của họ không? Hay họ chỉ là những người nhận tiền thụ động?
Đây là nơi mà tôi, với tư cách là một người từng làm cộng đồng, tin rằng giáo dục là nền tảng. Nếu chúng ta muốn blockchain thực sự mang lại tự do, chúng ta phải bắt đầu từ việc trao cho người dân địa phương những công cụ và kiến thức để tự viết mã, tự triển khai hợp đồng, tự quản trị giao thức. Một DAO do một nhóm người phương Tây xây dựng và điều hành, người dân địa phương không có tiếng nói, sẽ chỉ là một sự tiếp diễn của chủ nghĩa thực dân. Nhưng một DAO do người Palestine tự thiết lập, tự xác định các ưu tiên, và tự giám sát, thì đó mới là sự giải phóng thực sự.
Tôi nhớ lại một khoảnh khắc vào năm 2021, khi tôi tổ chức các buổi workshop NFT cho các nghệ sĩ tại TP HCM. Ban đầu, các nghệ sĩ chỉ quan tâm đến việc bán được tác phẩm, xem giá ETH trên màn hình. Nhưng sau một vài buổi, tôi nhận ra rằng họ bắt đầu hiểu được một điều quan trọng hơn: quyền sở hữu và sự tự do sáng tạo. Họ không cần phải xin phép một gallery nào để trưng bày tác phẩm. Họ không cần phải chuyển một phần trăm doanh thu cho bên trung gian. Họ có toàn quyền kiểm soát tác phẩm của mình và mối quan hệ trực tiếp với các nhà sưu tập. Điều đó chính là sức mạnh của công nghệ này. Nó không nằm ở giá token, mà nằm ở việc trao quyền cho cá nhân. Và tôi tin rằng câu châm ngôn của tôi càng đúng trong bối cảnh này: "NFT + Nghệ thuật = Tự do bền vững." Nghệ thuật ở đây không chỉ là hình ảnh, mà là nghệ thuật tổ chức xã hội, nghệ thuật xây dựng lại một cộng đồng sau chiến tranh.
Một thách thức đối với những người làm blockchain
Đây là lúc tôi muốn gửi một thông điệp đến những nhà phát triển, những nhà sáng lập, những nhà đầu tư trong ngành của chúng ta. Nếu chúng ta thực sự muốn tạo ra một hệ thống tài chính toàn diện hơn, không chỉ phục vụ cho việc giàu nhanh, đây là cơ hội để áp dụng những gì chúng ta đã xây dựng vào một thực tế đầy thách thức nhất. Hãy đặt mình vào vị trí của một kỹ sư Palestine, người vừa mất đi nhà cửa, nhưng vẫn còn một chiếc laptop và một kết nối Internet. Với blockchain, người đó có thể tạo ra một hợp đồng thông minh để kêu gọi quyên góp cho trường học của trẻ em trong khu phố. Hợp đồng đó không phân biệt tôn giáo, không đòi hỏi giấy tờ, không yêu cầu một tài khoản ngân hàng. Nó chỉ cần một địa chỉ ví. Từ một công dân không quốc tịch, người đó có thể trở thành một nhà quản lý quỹ toàn cầu. Đó chính là sự tiến bộ mà tôi muốn nói đến.
Nhưng có lẽ tôi đang vẽ ra một viễn cảnh quá tốt đẹp. Hãy để tôi đóng vai người phản biện chính mình. Với tất cả những gì tôi biết về sự phức tạp của địa chính trị, tôi cũng hiểu rằng các bên tham gia sẽ tìm mọi cách để thao túng hệ thống. Một quốc gia có thể cấm công dân của mình sử dụng token để giao dịch với Gaza. Một cơ quan tình báo có thể theo dõi dòng tiền và đe dọa các nhà tài trợ. Một nhóm vũ trang có thể kiểm soát các ví tiền của người dân thường bằng vũ lực. Không một giao thức nào có thể ngăn chặn hoàn toàn các mối đe dọa vật chất ngoài chuỗi. Blockchain hoạt động trong thế giới kỹ thuật số, nhưng Gaza là một thế giới vật chất, nơi các trạm kiểm soát, tên lửa và đường hầm vẫn tồn tại.
Tuy nhiên, tôi vẫn giữ cảm giác lạc quan của một người từng sống qua nhiều chu kỳ thị trường. Bởi vì tôi tin rằng sự thay đổi thực sự đến từ những công cụ mới khi chúng được sử dụng bởi những người có nhu cầu bức thiết. Người dân Gaza không có thời gian chờ đợi những thủ tục ngoại giao vô tận. Họ cần nhà ở, cần bệnh viện, cần trường học, cần điện và nước sạch. Nếu blockchain có thể giúp một nhà thầu nhận được thanh toán nhanh hơn, minh bạch hơn, nếu nó có thể giúp các nhà tài trợ theo dõi được từng đồng tiền của họ đi đến đâu, thì nó sẽ được sử dụng. Không vì lý thuyết, mà vì sự sống còn.
Chủ nghĩa thực dân tiền mã hóa
Tôi cần nói thêm về một khái niệm mà tôi tin là rất quan trọng: chủ nghĩa thực dân tiền mã hóa. Điều này xảy ra khi các công ty công nghệ lớn đến một khu vực đang gặp khủng hoảng, triển khai cơ sở hạ tầng blockchain của họ, kiểm soát các nút mạng, kiểm soát các hợp đồng thông minh, và nắm giữ các khóa quản trị. Về bản chất, họ tạo ra một hệ thống mới, nhưng quyền kiểm soát vẫn nằm trong tay họ. Người dân địa phương chỉ là người dùng cuối, phụ thuộc vào một hạ tầng do người nước ngoài vận hành. Điều này chẳng khác gì các công ty thuộc địa trước đây xây dựng đường sắt và cảng biển ở châu Á hay châu Phi: họ tiến bộ hơn so với thực tế cũ, nhưng lợi ích chủ yếu chảy về đế quốc.
Để blockchain thực sự là công cụ giải phóng, thì việc chuyển giao quyền quản trị phải là một phần thiết kế cốt lõi. Người dân địa phương cần phải được tham gia vào việc vận hành các nút mạng. Các nhà phát triển địa phương cần được đào tạo để tự viết các hợp đồng thông minh cho các tình huống cụ thể. Chúng ta không nên chỉ nhập khẩu các giải pháp may sẵn từ Thung lũng Silicon, rồi áp đặt lên một vùng đất vốn đã phức tạp bởi lịch sử và tôn giáo.
Tôi biết rằng một trong những lý do chúng ta thấy tin tức về Kushner thông báo cho Dahlan trên Crypto Briefing là để truyền thống điệp đến các nhà đầu tư: hãy chuẩn bị sẵn sàng. Khi ngừng bắn được xác nhận, các giao dịch bắt đầu. Và như mọi khi, những người có thông tin sớm sẽ có lợi thế. Nhưng liệu người dân Palestine có nằm trong số những người được thông báo sớm không? Hay họ vẫn là những người bị động chờ đợi dòng chảy từ bên ngoài? Đây là bài kiểm tra cho toàn bộ ngành công nghiệp của chúng ta.
Nhiều lớp có thể được thêm vào
Nếu tôi được thiết kế một hệ thống tái thiết Gaza dựa trên blockchain, tôi sẽ bắt đầu từ nền tảng đơn giản nhất: stablecoin và hợp đồng thông minh. Lớp thứ hai sẽ là lớp danh tính phi tập trung, để mọi người dân có thể chứng minh họ là ai mà không cần đến giấy tờ của chính quyền đã mất hoặc không được công nhận. Lớp thứ ba sẽ là lớp quản trị DAO, để các quyết định về phân bổ nguồn lực được thực hiện bởi cộng đồng. Lớp thứ tư sẽ là lớp oracle, kết nối dữ liệu thực tế (ví dụ như xác nhận một cây cầu đã được sửa chữa, một lớp học đã được lắp cửa kính) với các hợp đồng thông minh, để các khoản thanh toán có thể được tự động kích hoạt khi hoàn thành công việc. Và ở tầng trên cùng, chúng ta có thể thêm các cơ chế khuyến khích, thưởng cho những người tham gia bảo trì cơ sở hạ tầng.
Nhưng vấn đề không chỉ nằm ở kỹ thuật. Nó nằm ở sự sẵn sàng của các bên liên quan. Một hệ thống blockchain chỉ hoạt động nếu tất cả các bên tin tưởng vào nó. Và trong một môi trường mất niềm tin sâu sắc, việc xây dựng niềm tin vào một giao thức không hề dễ dàng. Đó là lý do tại sao tôi cho rằng ngoại giao phi chính thức và các bên trung gian như Kushner và Dahlan, dù gây tranh cãi, lại có thể đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra sự khởi đầu. Họ có thể đóng vai trò là những người khởi xướng, đưa ra một thỏa thuận sơ bộ, rồi dần dần nhường quyền điều hành cho một DAO rộng lớn hơn.
Điều này nghe giống một viễn cảnh không tưởng, nhưng tôi đã thấy những thứ không tưởng trở thành hiện thực. Năm 2020, khi tôi bắt đầu giới thiệu Uniswap và Compound cho cộng đồng Việt Nam, không ai tin rằng một người nông dân ở Đồng bằng sông Cửu Long có thể cho vay tiền số mà không cần đến một ngân hàng. Nhưng sau ba tháng, cộng đồng DeFi Việt Nam đã tăng gấp đôi. Mọi người tự học, tự chia sẻ, tự lập trình. Họ nhận ra rằng các công cụ tài chính phi tập trung không dành riêng cho những người ở thành phố lớn hay các quỹ đầu tư phương Tây. Chúng dành cho bất cứ ai có một chiếc điện thoại thông minh và một khao khát tự do.
Gaza, dù ở trong hoàn cảnh khắc nghiệt, vẫn có một lượng lớn người trẻ am hiểu công nghệ. Họ nói tiếng Ả Rập, nhưng họ cũng đọc tài liệu tiếng Anh, họ học lập trình, họ dùng VPN để vượt qua tường lửa. Nếu chúng ta trao cho họ cơ hội để tự quản lý quá trình tái thiết bằng công nghệ chuỗi khối, họ có thể tạo ra một mô hình mới không chỉ cho Palestine mà cho tất cả các vùng xung đột trên thế giới.
Sự xuất hiện của những người chơi ngoài nhà nước
Hãy nhìn vào bức tranh toàn cảnh. Các quốc gia dân tộc truyền thống đang ngày càng tỏ ra mệt mỏi. Họ bị mắc kẹt trong các khối liên minh, các hiệp ước, các thủ tục. Nhưng trong khi đó, các thực thể phi nhà nước đang lớn mạnh: các tập đoàn công nghệ, các quỹ đầu tư, các tổ chức phi chính phủ, và cả các mạng lưới tiền mã hóa. Khi một thỏa thuận ngừng bắn được thông báo qua một người không giữ chức vụ công thay vì qua bộ trưởng ngoại giao, đó là dấu hiệu của một sự dịch chuyển quyền lực lớn. Các quốc gia vẫn là những thực thể quan trọng nhất, nhưng chúng không còn là những người duy nhất quyết định vận mệnh của một vùng đất.
Kushner là một biểu tượng của xu hướng này. Ông ta không có một chức vụ chính thức nào, nhưng lại có một mạng lưới quan hệ và một quỹ đầu tư khiến ông trở thành một người chơi có sức nặng hơn nhiều nhà ngoại giao. Ông ta dùng quyền lực tài chính của mình để tạo ra các ưu đãi, thúc đẩy các bên đạt được thỏa thuận. Ông ta không cần đe dọa bằng quân sự, ông ta đe dọa bằng dòng vốn có thể chảy vào hoặc không chảy vào. Và vì vậy, ông ta định hình kết quả theo cách mà một nhà ngoại giao truyền thống không thể làm được.
Tất nhiên, chúng ta nên lo lắng về điều này. Nếu các thỏa thuận hòa bình bị thúc đẩy bởi các quỹ đầu tư, liệu chúng có bền vững? Liệu chúng có mang lại lợi ích cho người dân thường hay chỉ cho các nhà đầu tư? Đây là một câu hỏi lớn, và không có câu trả lời dễ dàng. Nhưng chúng ta có thể thấy rằng xu hướng này đang diễn ra, và thay vì phủ nhận nó, chúng ta nên tìm cách để làm cho nó trở nên minh bạch và công bằng hơn.
Blockchain có thể giúp ích ở đây. Nếu các dòng tài chính được thực hiện thông qua các hợp đồng thông minh có thể kiểm toán được, thì các nhà đầu tư sẽ khó có thể trục lợi từ một thỏa thuận hòa bình mà không để lại dấu vết. Nếu các điều khoản của thỏa thuận được mã hóa và công khai, thì mọi người sẽ biết liệu mình có được hưởng lợi hay không. Sự minh bạch chính là vũ khí của người yếu thế trong cuộc chơi này.
Một câu hỏi dành cho tương lai
Tôi kết thúc bài viết này với một câu hỏi, thay vì một câu trả lời. Vào một ngày nào đó, khi mà chiến tranh đã lắng xuống, và những dòng tiền tái thiết bắt đầu chảy vào Gaza, ai sẽ là những người đứng sau các giao thức đó? Sẽ là những kỹ sư Palestine, những người đã sống qua đau thương và hiểu rõ nhất nhu cầu của mảnh đất này? Hay sẽ là những nhà đầu tư nước ngoài, những người nhìn Gaza như một cơ hội thị trường mới nổi để tối ưu hóa lợi nhuận?
Câu trả lời sẽ nằm trong code. Nếu các hợp đồng thông minh được viết bởi người Palestine, được thiết kế để phục vụ người Palestine, và được kiểm soát bởi một DAO mà người Palestine là những người nắm giữ token quản trị chính, thì chúng ta có thể nói rằng công nghệ đã thực sự phục vụ mục đích của nó. Nhưng nếu các hợp đồng đó được viết bởi các công ty tư vấn nước ngoài và được kiểm soát bởi các quỹ đầu tư, thì đó chỉ là một trò chơi mới với những quy tắc cũ.
Tôi, một người đã dành 23 năm quan sát ngành công nghiệp này, vẫn còn nguyên niềm tin rằng công nghệ có thể tạo ra một thế giới tốt đẹp hơn. Nhưng không phải bằng cách thay thế con người, mà bằng cách trao cho con người những công cụ để tự quyết định số phận của mình. Đó là lý do tôi vẫn làm việc trong lĩnh vực này, vẫn viết những bài phân tích dài như thế này, vẫn tổ chức các buổi gặp gỡ cộng đồng. Vì mỗi khi tôi thấy một người dân Gaza được trao quyền để quản lý quỹ tái thiết của chính mình, tôi sẽ nhìn thấy một phiên bản thực tế của câu châm ngôn mà tôi đã giữ trong tim: "NFT + Nghệ thuật = Tự do bền vững." Nhưng không chỉ có nghệ thuật của cái đẹp, mà còn là nghệ thuật của tự do.
Khi một người Palestine có thể dùng chiếc điện thoại của mình để bỏ phiếu trong một DAO, xem dòng tiền an sinh đang ở đâu, và yêu cầu các nhà thầu giải trình, đó là lúc hòa bình bắt đầu có cơ sở vững chắc. Lúc đó, tôi sẽ nói: Mã nguồn không cần visa, nhưng nó cần một trái tim.